Nafarroako inauteriak neguaren amaiera eta udaberriaren hasiera ospatzeko jai tradizionalak dira. Euskal kulturaren parte garrantzitsua dira, eta herriz herri ospatzeko modu eta pertsonaia bereziak dituzte. Antzinako erritu paganoetatik datoz, natura esnatzeko eta espiritu txarrak uxatzeko helburuz sortuak. Gaur egun, festa giroko ospakizun bilakatu dira, baina jatorrizko esanahia eta ohiturak bizirik dirau hainbat tokitan.
Nafarroako inauteriak anitzak eta aberatsak dira, eta herri bakoitzak bere nortasuna eta tradizioa gordetzen ditu. Jai hauek komunitatearen batasuna indartzen dute eta belaunaldiz belaunaldi transmititu dira. Gaur egun ere, milaka lagun erakartzen dituzte urtero, kultura eta historia bizirik mantenduz.
Honakoak dira, besteak beste, Nafarroa garaian aurki ditzakegun inauteri ezagunenak:
Lantzeko Inauteriak
Nafarroako ospetsuenetakoak dira. Pertsonaia nagusia Miel Otxin da, lapur handi baten irudia irudikatzen duen panpina erraldoia. Herritarrek kaleetan zehar eramaten dute eta, amaieran, epaitu eta erre egiten dute. Beste pertsonaia ezagun batzuk dira Ziripot, nekazari baldarra; Zaldiko, zaldi itxurako izakia; eta Txatxoak, aurpegia estalita daramaten herritarrak.
Ituren eta Zubietako Joaldunak
Bi herri hauetan ospatzen diren inauteriak oso ezagunak dira joaldunengatik. Joaldunak izeneko pertsonaiek larruzko jantziak eta bizkarrean joare handiak eramaten dituzte. Herriz herri joaten dira joareen hotsarekin neguko espirituak uxatzeko eta lurra esnatzeko erritua eginez.
Altsasuko Momotxorroak
Altsasuko inauterietan pertsonaia nagusiak Momotxorroak dira. Adar handiak, odolez zikindutako atorra eta sardeska daramatzate. Irudi beldurgarria dute, eta kaleetan zehar ibiltzen dira oihu eta salto artean. Hala ere, badaude hain ezagunak ez diren pertsonaiak ere: Maskarita, Sorginak, Akerra, Golda eta Juantranposo, besteak beste.
Lesakako Zakuzaharrak
Lesakan, Zakuzaharrak dira protagonistak. Zakuz jantzita eta aurpegia estalita, jendea zirikatzen dute kaleetan zehar, festa giro alaia sortuz.
Iruñerrikoak
Aipatu ditugun hauetaz gainera badira beste hainbat inauteri gure lurraldean barna, Iruñerrian adibidez, Berriozar herrian esaterako Txolin da pertsonaia nagusia, 1800 inguruko gerrillaria eta Artikako alkatea. Garai hartan frantsesek bando bat argitaratu zuten Iruñerrian, elebiz, Iruñerriko herritarrek ulertzeko ezinbestekoa baitzen euskara. Burlatan Martingala ospatzen da eta kasu honetan Lukas Aierbekoa da pertsonaia.
Inauteri famatuekin batera, Berriozarko Txolinak eta Burlatako Martingala Nafarroako inauterien aniztasunaren adibide dira. Herri bakoitzak bere pertsonaiak eta tradizioak sortu edo moldatu ditu, komunitatearen nortasuna eta irudimena agerian utziz.
